O primeiro informe social do STECF retrata a crise de emprego e relevo xeracional no sector pesqueiro europeo, con Galicia como caso de estudo crítico e Burela como símbolo da dependencia da man de obra migrante.
A Unión Europea ten, por primeira vez, un espello social onde mirarse no sector pesqueiro. O Comité Científico, Técnico e Económico da Pesca (STECF), a través do Joint Research Centre da Comisión Europea, acaba de publicar o seu primeiro Informe Social Anual (ASOR), un documento de 738 páxinas que analiza de forma sistemática o emprego, as condicións laborais, a demografía e a dependencia de man de obra estranxeira na pesca, acuicultura e industria transformadora de toda a UE. Para Galicia, potencia pesqueira histórica, os datos non son só preocupantes: son un toque de alerta urxente.
O informe revela que a pesca, a acuicultura e a transformación de produtos pesqueiros xeraron preto de 299.000 empregos na Unión Europea durante 2023, dos que arredor de 120.000 corresponden á pesca extractiva, realizada por máis de 53.000 buques activos. Porén, a tendencia é inequivocamente descendente. Entre 2017 e 2023, o número de persoas empregadas no sector caeu un 15% no conxunto da UE, mentres que os postos equivalentes a tempo completo reduciuse nun 25%, o que reflicte non só menos emprego senón tamén maior temporalidade e menor estabilidade laboral.
España sitúase no podio da destrución de emprego pesqueiro europeo. En seis anos esfumáronse arredor de 4.360 postos de traballo vinculados ao mar, o que coloca o Estado como o terceiro país con maior perda relativa de emprego no sector, só por detrás de Grecia —que lidera a caída con 5.200 empregos menos— e Italia, con 4.750. Un dato especialmente grave polo peso que a actividade pesqueira ten en Galicia, o principal motor pesqueiro do país e da propia Unión Europea.
O relevo xeracional é, con todo, o desafío que máis inqueda os expertos. O informe constata que en apenas seis anos a porcentaxe de pescadores maiores de 40 anos pasou do 65% ao 71%, mentres que a presenza de profesionais menores desa idade descendeu do 31% ao 26%. A profesión deixou de ser atractiva para os mozos: condicións laborais especialmente esixentes, longas campañas lonxe do fogar, incerteza sobre os ingresos e uns salarios que en 2023 acadaron de media os 29.447 euros anuais na pesca, menos da metade da media da UE, de 61.541 euros, e por baixo da media nacional en 16 dos 22 países costeiros comunitarios. O propio informe advirte sen rodeos: “Sen intervencións, é probable que o problema siga agravándose”.
Neste contexto, o porto de Burela converteuse no símbolo máis gráfico desta crise. O informe europeo cítao expresamente como exemplo da dependencia de mariñeiros estranxeiros: sete de cada dez tripulantes que faenan desde este porto mariñán son xa traballadores inmigrantes, principalmente procedentes de Senegal, Indonesia e, sobre todo, Cabo Verde. Non é un fenómeno novo nin illado. En 2023, case 1.700 persoas migrantes mitigaban a escaseza de traballadores do mar en Galicia. Lonxe de ser un dato aséptico, esta realidade esixe unha resposta que garanta os dereitos laborais plenos destas persoas, que sosteñen con el seu traballo un sector estratéxico sen recibir, en moitos casos, as condicións dignas que merecen.
O ASOR tamén destapa outra invisibilidade estrutural que afecta especialmente a Galicia: as estatísticas europeas non contabilizan o marisqueo a pé. Segundo o propio informe, arredor do 93% das mariscadoras a pé de España traballan en Galicia, e tres de cada catro son mulleres. A súa exclusión dos rexistros oficiais distorsiona tanto o peso real do emprego pesqueiro galego como a presenza feminina no sector, perpetuando unha invisibilidade que é tamén unha inxustiza. A industria pesqueira galega é, en boa medida, obra de mans femininas que as cifras oficiais da UE se negan a contar.
O informe, elaborado coa participación da investigadora do Instituto Español de Oceanografía de Vigo Marta Ballesteros, foi desenvolvido para complementar os análises biolóxicos e económicos existentes cunha avaliación das persoas e das comunidades que dependen da pesca. O seu obxectivo declarado é fornecer á Comisión Europea información concreta para incorporar a dimensión social na Política Pesqueira Común (PPC), que ata agora focalizou case toda a súa atención nas cotas e nas poboacións de peixes.
Dende a perspectiva galega, este informe debería ser a palanca que active políticas reais: mellora das condicións laborais para facer a profesión atractiva para os mozos, recoñecemento estatístico e social do marisqueo feminino, regularización e dereitos plenos para as traballadoras e traballadores migrantes que sosteñen a flota, e un investimento público decidido en formación profesional marítima. O sector pesqueiro galego non pode sobrevivir a base de invisibilizar as súas traballadoras e precarizar as persoas migrantes. Necesita un relevo xeracional xusto ou, sinxelamente, deixará de existir.